Etapy rozwoju słuchu fonematycznego

Wychowanie słuchowe » Etapy rozwoju słuchu fonematycznego

Omawiając rozwój słuchu fonematycznego należy zwrócić uwagę na zagadnienia rozwoju umiejętności różnicowania słuchowego oraz analizy i syntezy słuchowej, bowiem te procesy decydują o właściwej percepcji dźwięków. Jednym z warunków opanowania przez dziecko umiejętności czytania i pisania jest sprawne funkcjonowanie analizatora słuchowego (ucho, nerwy słuchowe, część korowa). Umiejętność rozróżniania fonemów (dźwięków mowy ludzkiej), występujących w danym języku, określa się mianem słuchu fonematycznego. Nie jest to zdolność wrodzona, lecz wykształca się w dzieciństwie, pod wpływem bodźców słuchowych.

Kania J. T. definiuje słuch fonematyczny jako umiejętność oceny bodźców akustycznych z punktu widzenia potrzeb komunikacji językowej, tj. jako złożoną umiejętność percypowania (wyodrębniania oraz identyfikowania) elementów fonologicznie relewantnych (istotnych), pomijania zaś cech dla procesu porozumiewania się redundantnych (nieistotnych).

R. J. Lewina, obserwując dzieci wyszczególniła pięć etapów kształtowania się słuchu fonematycznego, które są jednocześnie etapami rozwoju mowy u dzieci:

I etap - to przedfonetyczne stadium rozwoju mowy; w ogóle nie występuje u dziecka różnicowanie dźwięków, brak też rozumienia mowy czynnej;

II etap - występują już początki różnicowania fonemów najmniej podobnych. Wymowa dziecka jest niepoprawna, zniekształcona. Dziecko nie rozróżnia wymowy poprawnej od niepoprawnej u osób z otoczenia;

III etap - słuch fonematyczny dalej rozwija się. Dziecko zaczyna różnicować już prawie wszystkie głoski. Umie też odróżnić wymowę poprawną od niepoprawnej;

IV etap - dzieci już z nielicznymi pomyłkami potrafią różnicować wszystkie głoski; wymowa jest dość prawidłowa. Rozwój słuchu fonematycznego zbliża się ku końcowi (wiek przedszkolny);

V etap - słuch fonematyczny jest już całkowicie ukształtowany. Dziecko różnicuje i wymawia poprawnie głoski (wiek szkolny).

Badania nad stanem słuchu fonologicznego w grupie trzylatków prowadzone przez Rocławskiego B. wykazały, że drugi rok życia dziecka jest okresem intensywnego opanowywania systemu fonologicznego języka. Z badań tych wynika, iż zaczątki słuchu fonologicznego pojawiają się w trzecim kwartale pierwszego roku życia, natomiast w pierwszych miesiącach drugiego roku życia dzieci odróżniają już znaczną liczbę fonemów.

Zdaniem Przetacznikowej M., w czwartym kwartale życia zaczyna rozwijać się słuch fonematyczny, czyli specjalna wrażliwość słuchowa, co stwarza podstawy do naśladowniczego odtwarzania zarówno dźwięków mowy jak i całych wyrazów. Analiza i synteza dźwiękowa stanowi dalszy etap w rozwoju słuchu fonematycznego, rozwijający się pod wpływem nauki czytania i pisania.

Zdaniem większości badaczy, słuch mowny (fonematyczny) rozwija się wraz z kształtowaniem się mowy dziecka. Według opinii niektórych autorów rozwija się on (gdy jest wszystko w normie) do czwartego, a zdaniem innych do piątego roku życia, a jeśli występują opóźnienia w rozwoju słuchu, to zazwyczaj mamy do czynienia z opóźnieniem rozwoju mowy lub z zaburzeniami mowy.

Dzieci uczą się rozpoznawać dźwięki w sposób naturalny, tym bardziej, że już niemowlę reaguje na głosy najbliższych członków rodziny, oraz rozpoznaje ton głosu i wyrażane w ten sposób emocje. Rozpoznaje także inne dźwięki usłyszane wokół siebie takie jak kroki, zamknięcie drzwi, odgłosy sprzętów domowych. Dziecku w drugim roku życia wiele przyjemności sprawiają zabawy w naśladownictwo. Zachęcajmy je, więc często do zabaw w naśladowanie głosów wydawanych przez zwierzęta, czy pojazdy (samochód, pociąg, karetka). Ta prosta zabawa pomaga w kształtowaniu słuchu fonematycznego.

Do przeprowadzenia z dzieckiem ćwiczeń słuchu fonematycznego nie trzeba stwarzać specjalnych sytuacji, można do tego wykorzystać wiele popularnych zabaw, jak zabawy paluszkowe czy dźwiękonaśladowcze. Na początek może to być prosta zabawa w słuchanie dźwięków, szukanie i wskazywanie źródła dźwięków, naśladowanie odgłosów. Dziecko z zamkniętymi oczami słucha otaczających je dźwięków, najpierw są to dźwięki naturalne, dochodzące z otoczenia (tykanie zegara, warkot samochodu, granie radia), a następnie wprowadzamy dźwięki specjalnie wytwarzane do zabawy (dźwiękowe ilustrowanie opowiadanych historyjek lub bajek). Do wytwarzania tych dźwięków możemy użyć np. naczyń kuchennych, szklanek, drewna, szeleszczących papierów, materiałów sypkich (kasza, ryż, makaron, kasztany, orzechy). Dziecko zapoznaje się z nimi mając otwarte oczy, po czym odwraca się lub zamyka oczy i próbuje zidentyfikować demonstrowane dźwięki. Dziecko musi wielokrotnie usłyszeć dźwięk, którego nie umie zidentyfikować. Małe dzieci uczymy rozróżniać dźwięki wydawane przez pojazdy, zwierzęta, stukot butów, skrzypnięcie drzwi, posługujemy się obrazkami. Następnie dzieci próbują naśladować słyszane głosy oraz rozpoznawać i różnicować dźwięki z otoczenia np. instrumentu. Ćwiczenia słuchowe w odróżnianiu dwóch głosek należy powtarzać aż do momentu, gdy dziecko nie będzie miało żadnych trudności w ich rozpoznawaniu. Kiedy już pojawi się zdolność różnicowania głosek (w drugim roku życia), wówczas potrafi ono różnicować nawet te głoski, których nie potrafi jeszcze wymówić, stąd te śmieszące nas sytuacje, gdy małe dziecko poprawia inne dziecko: „mówi się kosyk, a nie kosyk”, „mówi się lowelek, a nie lowelek”. Stopniowo wprowadzamy sylaby, a potem wyrazy. W przypadku braku lub niedostatecznych wzorców słuchowych głosek, ćwiczenia rozpoczyna się od najłatwiejszych do rozróżnienia fonemów (kontrastowych) jak a - p., u - m. Po upewnieniu się, że potrafi już rozróżnić oba dźwięki w sylabach i wyrazach powtarzamy je. Ćwiczenia te mogą odbywać się poprzez różnicowanie dźwięków mowy, przez powtarzanie głosek, określanie ich położenia w wyrazie, wymyślanie wyrazów na określoną głoskę, szukanie do nich rymu. Starszemu dziecku, odpowiednio wykształcony słuch fonematyczny umożliwia prawidłową wymowę, wychwytywanie różnic między słowami podobnie brzmiącymi, ale mającymi inne znaczenie, a w końcu dokonywanie analizy i syntezy słuchowej wyrazów, co stanowi podstawową czynność w nauce czytania i pisania. Za pomocą słuchu fonemowego, dziecko może wyodrębnić z potoku mowy wyrazy, w wyrazach - sylaby, w sylabach - głoski, a zwłaszcza głoski dźwięczne, od ich bezdźwięcznych odpowiedników, np.: pąk - bąk, dam -tam, bas - pas, bije - pije, sieci - siedzi, pasek - piasek.

Zaburzenia słuchu fonematycznego utrudniają rozumienie mowy i są przyczyną wadliwej realizacji głosek, powodującą trudności w czytaniu i pisaniu ze słuchu (dysleksja i dysgrafia), w nauce szkolnej. Dziecko takie dobrze słyszy słowa, lecz w ciągu mownym nie potrafi rozróżnić pojedynczych dźwięków, lub złożyć je w całość dźwiękową. W efekcie, w czytaniu, uporczywie literuje, ma kłopoty z przejściem do czytania sylabami i wyrazami. Tak mozolne czytanie utrudnia zrozumienie treści. Zdarza się, że dziecko w starszym wieku opuszcza, przestawia lub dodaje różne głoski, sylaby, a w piśmie ma problemy z dwuznakami, spółgłoskami miękkimi, dźwięcznymi i bezdźwięcznymi. Zaburzenia słuchu fonematycznego powodują rozwijanie się wad i zaburzeń mowy, a te nie poddane terapii, pogłębiają się z wiekiem powodując np. ubożenie słownictwa i uporczywe błędy w pisaniu.

Ćwiczenia słuchu fonematycznego mają duże znaczenie przy opóźnionym rozwoju mowy. Twierdzi się, że jeśli rozwój motoryki narządów mowy i słuchu fizycznego jest prawidłowy, to przyczyny złej wymowy leżą w niedostatecznej kontroli słuchowej (mowa o słuchu fonematycznym). Ćwiczenie słuchu mownego znacznie przyspiesza usuwanie zaburzeń dyslalicznych i jest pomocne, a niekiedy konieczne w niektórych typach afazji.

Na pomoc nigdy nie jest za późno.

Opracowanie: Marzena Mieszkowicz - neurologopeda

Losowe zdjęcia

Informacje

Poradnik Logopedyczny to interdyscyplinarny serwis, który powstał w 2002 roku z myślą o wszystkich zainteresowanych problematyką logopedyczną i dziedzinami pokrewnymi logopedii oraz pedagogiki specjalnej. Celem serwisu jest udostępnienie wiedzy w zakresie profilaktyki logopedycznej, pomoc we wczesnym rozpoznaniu wad i zaburzeń mowy oraz zaburzeń rozwojowych, a także pomoc w rozwiązywaniu problemów terapeutycznych, edukacyjnych i wychowawczych dotyczących osób niepełnosprawnych.

Kontakt

Marzena Mieszkowicz

Specjalistyczny Gabinet Logopedyczny
ul. Baczyńskiego 3 / 71
09-409 Płock

oligomarzka@o2.pl

+48 (24) 266 91 54